Barok nedeljom: Domenikos Teotokopulos – El Greko

Milutin Ružić, „Kratak pregled istorije umetnosti II“, (odlomak)

Jedan od najvećih španskih slikara bio je pre sto godina potpuno zaboravljen. 1853. nađeno je pismo njegovog zaštitnika, hrvatskog minijaturiste Julija Klovića, kojim ga preporučuje kardinalu Aleksandru Farneze i otada je počelo sa istraživanjem njegova života i sa potragom za njegovim slikama, od kojih su mnoge nestale.

U mladim godinama otišao je Greko sa rodnog Krita u Veneciju, gde je učio kod Ticijana, ali je Tintoreto na njega mnogo više uticao. Znamo da je 1570. bio u Rimu, pa se na njegovim slikama nazire i trag uticaja poslednjih dela Mikelanđela. U Italiji je svoje kršteno grčko ime Kirnatos preveo i nazvao se Dominikos a kasnije su ga Španci nazvali El Greko. Od slika koje je radio u Italiji, neke su sačuvane kao Dečak koji raspaljuje žeravicu i portret Julija Klovića.

Ne zna se šta ga je navelo da 1577. ode u Toledo, ali je ovaj grad zavoleo i u njemu je ostao sve do svoje smrti. Toledo je neko vreme bio prestonica Filipa II pa je postao značajan umetnički centar i u njemu su u Grekovo doba živeli neko vreme Servantes i Lope de Vega. Glavni poručioci i mecene bili su mu visoki crkveni dostojanstvenici a samo je jednom radio za kralja, kome se njegove slike nisu dopadale.

Greko je u Toledu živoeo u kući koja nije sačuvana, ali je rekonstruisana. Po sačuvanim dokumentima vidi se da je dobro zarađivao i raskožno živeo.

Stranac – došljak postao je svojim slikama pravi Španjolac, iako je u svojoj biblioteci do smrti čuvao grčke knjige, i slikar Toleda u vihoru i oluji (Njujork, Metropoliten).

Na svojim slikama sa izduženim i čudno uvijenim i zgrčenim figurama, glavnu pažnju je obraćao boji i svetlu, zapostavljajući jasne konture i modelovanje i zanemarujući perspektivu. Njegove boje, najčešće plava, žuta i zelena, prelivaju se jedna u drugu a svetlo izbija iz njegovih likova i figura pod kristalnim nebom, pa prikazana scena deluje kao da je viđena u snu.

To se vidi i na slici Pogreb grofa Orgasa sa dve paralelne scene. Dole su uz mrtvog grofa sv. Stefan i sv. Augustin, okruženi neprirodno raspoređenim figurama u crnim kostimima, a gore nagog grofa primaju u nebo. Kao vizija deluje i Raspeće sa izduženim i neproporcionalnim figurama, obavijenim nestvarnim svetlom.

Među El Grekovim odličnim portretima ističu se Veliki inkvizitor, Portret plemića, Portret dominikanca i Portret nekog slikara a i njegovi likovi svetaca deluju kao portreti.

Greko je bio isuviše orginalan slikar da bi mogao iza sebe ostaviti sledbenike koji bi nastavili njegovo delo. Njegov sin Horhe Manuel je dovršio neke očeve slike a i kopirao ih je.

Posle Grekove smrti u njegovom ateljeu je otalo preko 200 slika, od kojih su mnoge bile nedovršene, jer je on veliki broj slika radio istovremeno. Od tih slika koje su činile njegovu zaostavštinu, sačuvan je spisak, po kome se vidi da se samo za 25 slika zna. Grekove slike retko dolaze u prodaju. Brodovlasnik Niarhos kupio je njegovu Pietu 1953. godine za 300.000 dolara.

Egon Friedell, „Kultura novoga vremena“, (odlomak)

Greco je živio u Toledu čija je agonija upravo tada započela, premda je Toledo još uvijek ponositi grad inkvizicije i crkvenih koncila. Greco je slikao dušu Toleda: triumf rimske univerzalne crkve i smrtne trudove španjolske svjetske monarhije. No to ne daje njegovim slikama onu neisporedivu snagu, kojom se odlikuju. Sve, što prikazuje Greco kao da je daleko odmaklo, sve je nekako nezbiljski-transcedentno. Uvele kretnje njegovih likova, njihova čudno zgrbljena i svinuta tjelesa, vizionaran pogled, neprirodno, da, magično skraćivanje prostora i podjela svijetla i sjene. Ako se udubimo u Grecove slike , učinit će nam se sila teža, sličnost, perspektiva, itd nečim sporednim i suvišnim, da ne kažemo lažnim. Ovaj Grk, koji je živio u Španjolskoj, nije slikao istinu, „sumnjivu istinu“, kako je zove Calderonov preteča Alarcon u natpisu jednoga komada. A stoljećima smatrali su ga ludom, jer je razum spoznao kao ludost, dvorskom ludom čovječanstva, kako ga prikazuje Calderon. I baš zato je Greco zajedno sa Loyolom i Cervantesom najjači izražaj španjolskog baroka.

Izvori:

1. Milutin Ružić, „Kratak pregled istorije umetnosti II“, Sarajevo, 1967.
2. Egon Friedell, „Kultura novoga vremena“, priredio dr Ivan Hergešić, Minerva, Zagreb, 1940.

Slike:

1. „Laocoon“, 1610.
2. „La Santísima Trinidad“, godina nastanka nepoznata.

Advertisements

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s