Romanika

Odlomak iz knjige „Opšta istorija umetnosti“, autor Đina Piskel

Doba romanike stoji još i danas pred nama sa najdivnijim svedočanstvima te epohe, sa ogromnim građevinskim spomenicima. Crkva i država, sveštenstvo i plemstvo našli su se zajedno u oduševljenoj želji da grade. Crkva se, blagodareći zaveštanjima, veoma obogatila i mogla je sebi dozvoliti da podiže džinovske katedrale za svoje opatije. Kraljevi su tražili vidljiv izraz svoje sile i svog bogomdanog položaja. Plemstvo i sveštenstvo nije htelo da zaostaje ni iza crkve ni iza kralja i takođe se intezivno zalagalo za izgradnju crkava.

Tako je niklo obilje crkava i katedrala u svim značajnim zemljama Evrope, ogromnih po dimenzijama, bogatih po ukrasu.

Rasplamsava se verski žar i obuzima celu Evropu. On se ispoljava u verskom podvigu krstaških ratova, u veličanstvenoj sakralnoj građevinskoj delatnosti i u reformama dvaju kaluđerskih redova, klinijanaca i cistercita. Od oba ova reda potekli su presudni podstreci. Njihovi opati nisu bili samo reformatori; oni su svoje manastire učinili središtima ekonomskog, kulturnog i umetničkog života. Iz Klinija su proizašli impulsi za pokret krstaških ratova, koji se kao opšti evropski pokret, prelazeći preko pojedinačnih interesa zemalja, javlja kao zajednička snaga koja daje obeležje vremenu.

Dvama pravcima koji određuju romaniku, narodnom zbijanju i opštem evropskom duhu, Klini pridružuje i treću komponentu: rivalstvo crkve i države. Carstvo i papstvo dosada su sadejstvovali u evropskom redu. Njihovo jedinstvo počinje sada da se cepa. Klinijanci odbijaju carev zahtev za univerzalnim vladanjem i zastupaju ubeđenje da crkva sme da polaže pravo na vođstvo svetom. Ta velika napregnutost postaje umetnički plodna. Benediktinski red postaje vodeći religiozni pokret a time počinje da raste i njegova moć. Dolazi do osnivanja ženskih redova, nove opatije dobivaju velelepne crkve koje treba da naglase nezavisnost moći crkve prema državi.

U romanskoj umetnosti odražavaju se duhovna strujanja vremena. Silna zategnutost između crkve i države stišava se u snažnoj građevinarskoj delatnosti. Evropski duh ogleda se u obaveznosti umetničkog stila za sveukupni Zapad. Tendencije prema osobenim nacionalnim formama pokazuju se u raznim delovima zemlje, i postaju tako izrazite da se uobičajilo da se romanika svrstava po zemljama.

Dela romanske umetnosti gotovo isključivo su dela crkvene umetnosti, a građevine gotovo sve sakralna arhitektura; vajarstvo i slikarstvo stoje u službi izgrađivanja crkava. Uprkos njihovog podređenog položaja nije im dodeljen beznačajan zadatak. Skulptura baš u vezi sa arhitekturom doživljuje bujan procvat. U preromanskoj umetnosti nije još tako neodvojivo pripadala crkvenom prostoru kao ovoj. Crkvena građevina ispoljava u svojoj zatvorenosti, u čvrstini sličnoj tvrđavi i svojim proporcijama božanski red i božansku bezvremenost. Skulptura ima zadatak da u plastičnim slikama ispriča biblijske događaje i da uobliči ono što uzbuđuje ljudsku dušu. Pošto su vernici onoga vremena bili nepismeni, to su vajarska predstavljanja biblijskih tema velika vajana slikovnica za posetioce službe božje. Pored scena iz Starog i Novog zaveta nalazimo još druge krugove tema. Susrećemo likove iz života crkve, pobožne svetitelje u tihoj utonulosti i mirnog pokreta. Pored njih se nalaze dramatična uobličenja duševnog straha: večna kazna za grešnike, zastrašujući demoni, fantastični likovi životinja. Zatim su tu još mirno-ozbiljna i marljiva prikazivanja znanja: znaci Zodijaka, figuralna predstavljanja Meseca i poziva, sedam slobodnih veština, istorijske scene ili čak stara paganska predanja.

Sva ta dela ostaju uvek podređena arhitekturi. Ona ih prisiljava da se kompozicijski uklope u okvir čiji format određuje. To može da bude kapitel, arhitrav, polukrug koji nastaje u jednom luku, ili niša pored polustuba.

Od romanskog zidnog slikarstva malo nam je sačuvano. Veliki nizovi fresaka ukrašavali su crkvene zidove. Bile su rađene na celoj površini, tako da se karakter zidajasno održao. Trebalo je da se naglasisnaga i težina zidova, a ne da se, kao u ranohrišćanskoj umetnosti, svetlosnim dejstvima mozaika poništi. Upotrebljene boje bile su jake i sjajne.

Arhitektura odražava stabilnost i sigurnost svog vremena u čvrstim statičnim formama. Ona predstavlja snagu, trajnost, težinu. Ali ova težina ne opterećuje potištenošću pri posmatranju. Romanska crkva je, štaviše, umetničko delo ravnoteže pritiska i protivpritiska, masa koje su nošene i masa koje nose. Ali težina mase i nosioci mase odgovaraju jedno drugom u statičnom smislu; izgrađena je snaga protiv snage, bez ikakve igre dinamičkih naprezanja, tako  da vlada potpun mir.

Romanska arihtektura opet prihvata stari tip bazilike iz karolinškog vremena. Klinijski reformatorski pokret podupire ovo vraćanje na građevinske osnovne elemente. Zidovi koji su ranije bili sastavljeni od lomljenog kamena načinili su mesta zidovima od složenog tesanika. Svodove naizmenično nose debeli stupci i stubovi. Stubovi nose kvadratne kapitele. Srednji brod se povišava, pod hora postavlja više ako se ispod njega gradi kripta. Oko 1100. godine graditeljima polazi za rukom da zasvode unutrašnji prostor. Do tada upotrebljavana ravna tavanica bila je drvodeljski posao. Novi bačvasti svod ima jak bočni pritisak, tako da se bočni zidovi moraju veoma pojačati. To ima za posledicu da se zid ne sme više otvarati velikim prozorima. Prozori postaju manji i radi boljeg propuštanja svetlostilevkasto prošireni prema spoljašnjosti ili prema unutrašnjosti. Ali svetlost je omiljena i nije se prestalo razmišljati dok se nije našla mogućnost da se bočni potisak drukčije savlada. Grade se svodovi sa pojasnim lukovima. Kod njih teški pojasni lukovi leže u ravnomernim rastojanjima popreko iznad prostora. Njihov potisak savlađuju stupci srednjeg broda. Kod ukrsnice, ukrštanja podužnog i poprečnog broda, teret svda i iznad njega podignutog tornja ukrsnice počiva na četri ugaona stupca. Ovaj elemenat ukrsnice stavlja se za osnovu celokupne građevine. Glavni brod se podeli u različite kvadrate ukrsnice. Bočni brodovi se podele u kvadrate od pola dužine strane, tako da je cela osnova, izuzev apside, sastavljena od kvadrata. Ceo teret počiva na stupcima. Ovaj oblik građevine, koji je podignut na osnovnom obliku kvadrata, naziva se vezanim romanskim sistemom. On je osnovni oblik za koji postoje mnoge mogućnosti varijacija. Tako se zapadna fasada sa naročitom raskoši izgrađuje kao prednji front. Na Istoku, pridružuju se horu dva sporedna hora, kao produženje bočnih brodova. Ponekad se poprečan brod na obe strane zatvara apsidama, ili od polukružnog hodnika polazi venac kapela. Spolja ili unutra proteže se galerija koja posle postaje patuljasta galerija. Ona već pokazuje da se arhitektura odvaja od funkcionalnog i da teži da rasporedi težinu kamena. Ovo raspoređivanje je osnovna misao gotike koja se već nagoveštava.

Đina Piskel, „Opšta istorija umetnosti“, preveo Dušan Lovrić, Vuk Karadžić, Beograd, 1969.

Advertisements

Ostavite odgovor

Popunite detalje ispod ili pritisnite na ikonicu da biste se prijavili:

WordPress.com logo

Komentarišet koristeći svoj WordPress.com nalog. Odjavite se / Promeni )

Slika na Tviteru

Komentarišet koristeći svoj Twitter nalog. Odjavite se / Promeni )

Fejsbukova fotografija

Komentarišet koristeći svoj Facebook nalog. Odjavite se / Promeni )

Google+ photo

Komentarišet koristeći svoj Google+ nalog. Odjavite se / Promeni )

Povezivanje sa %s